Тоғызқұмалақ

Тоғызқұмалақ — қазақтың ежелгі стратегиялық ой ойыны. Тарихи деректер бойынша ойын кем дегенде 1900 жылдары қазақ даласында кеңінен ойналған. 2020 жылы UNESCO Тоғызқұмалақты Адамзаттың рухани мәдени мұрасы тізіміне енгізді.

Ойынның жақын туыстары: қырғыздарда «тоғыз коргоол», өзбектерде «тоғызбаш», татарларда — әр түрлі. Барлығының тамыры бір — Орталық Азиялық mancala отбасы. Бірақ ережелерінде өзгешеліктер бар: тоғызқұмалақта бірінші тас өзіне қайтады, тұздықтың жекелеген шарттары бар, бұл оны таза стратегиялық ойынға айналдырады.

Тақта 18 шұңқырдан тұрады — оларды «отау» дейді. Сенің қатарыңда 9 отау, қарсыластың қатарында да 9. Тақтаның екі шетінде үлкен ыдыс — «қазан». Қазан — тастарды жинайтын орның; ондағы тастар қайтып шықпайды.

Жалпы 162 құмалақ (тас) бар: басында әр отауда 9 тас жатады. Тастар тастан, шыныдан, ағаштан жасалуы мүмкін — маңыздысы саны.

Бір ойыншы өзінің кез келген (бос емес) отауындағы бар тастарды алып, келесі отаудан бастап бір-бірлеп тастарды салады. Сағат тіліне қарсы бағытта таратады.

ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚТЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ: бірінші тас әрқашан өзіне қайтады. Яғни O3-тен 9 тас алсаң, бірінші тас сонда O3-ке түседі, қалған 8-і O4, O5... жалғасады. Бұл — қырғыз «тоғыз коргоолдан» басты айырмашылық.

Жалғыз тас отауда болса (1 тас) — ол өзіне қайтпайды, бірден қарсылас отауына түседі. Бос отаудан жүруге болмайды — UI оны блоктайды.

Соңғы тас қарсыластың отауына түсіп, ол отауда тас саны жұп болса (2, 4, 6, …) — сол отаудағы барлық тас сенің қазаныңа кетеді. Бұл — қарпу.

Маңыздысы: соңғы тас сенің отауыңда емес, қарсыласта аяқталуы шарт. Өзіңнің отауыңда жұп тас болғаны қарпу емес.

Қарпу — стратегияның негізі. Қарсыласқа таратып жатып ондағы тас санын дұрыс есептеуге үйрену қажет. Жетілген ойнаушы 3-5 жүріс алға есептейді.

Тұздық — тоғызқұмалақтың ең қызықты ережесі. Егер соңғы тарату тас қарсыластың отауында тоқтап, сол отауда дәл 3 тас жинақталса — ол отау «тұздық» деп жарияланады. Тұздық — сенің бақылауыңда қалады.

Бұдан былай қарсылас кез келген жүрістен сол отауға тас түскенде — ол тас бірден сенің қазаныңа кетеді. Тұздық — тұрақты табыс көзі.

Шарттары: (а) бір ойыншыда тек 1 тұздық бола алады; (ә) қарсыластың 9-шы отауы тұздық бола алмайды (бұл соңғы отау); (б) егер қарсылас бұрын сенің жағыңда тұздық қойған болса — оның айналы (mirror) орны сенің тұздығың бола алмайды.

Алғаш қазанына 82 немесе одан көп тас жинаған ойнаушы — жеңімпаз. Себебі 162 / 2 = 81; 82-ге жеткен қарсыластан асып кетті дегенді білдіреді.

Тең нәтиже мүмкін: егер екі қазанда да 81 тас болса, ойын тең аяқталады. Бұл — сирек, бірақ кездесетін жағдай.

Егер бір ойнаушының барлық отауы бос болып, жүруге тас қалмаса — ойын аяқталады. Қалған тастар сол ойнаушының қарсыласының қазанына кетеді.

Турнирлік ойындарда жүріске уақыт лимиті қойылады — әдетте әр жүріске 30 секунд немесе 20 + 10 (20 мин + 10 сек әр жүріске). Уақыт біткенде — ойнаушы автоматты түрде ұтылады.

Этикет: басталар алдында «сәлемдескен жөн» болады, аяқталған соң — «жақсы ойын» айту дәстүр. Қарсыластың жүрісі кезінде онша ұзақ ойламау керек. Кетіс (resign) — еркіндіктің бірі, ұят емес.

Онлайн платформада: байланыс үзілсе — 60 секунд күтеміз, қайта қосылмаса автоматты түрде кету (abandoned) деп жазылады, ұтыс қарсыласқа.